Od psucia niemal zaczęliśmy nasze dzieje. Popsuliśmy zamysł Boży. Przez resztę dziejów ponosimy tego konsekwencje.

Kiedyś było oczywiste, że jak coś się popsuje, trzeba naprawić. Naprawianie jest czasochłonne. Jest pracochłonne. Bardzo często leży poza naszymi możliwościami. Potrzebujemy do naprawiania czegoś, co popsuliśmy, pomocy innych.

Poza tym naprawione nie jest i nigdy nie będzie tym samym, co było przed popsuciem. Skaza popsucia, nawet jeżeli niewidoczna, jednak w tym będzie.

Być może dlatego od pewnego czasu usiłujemy zmienić ten oczywisty bieg zdarzeń. Zamiast naprawiać, wyrzucamy to, co popsuliśmy, i kupujemy nowe. Próbujemy tę zasadę, zasadę rezygnacji z naprawiania, na rzecz zastępowania popsutego nowym, wprowadzać we wszystkie dziedziny życia. Łącznie z ludzkim istnieniem. Staramy się do realu przenieść myślenie obecne z grach komputerowych. Chcemy zaczynać od nowa, mieć do dyspozycji jeszcze dwa, trzy życia.

Ale tak się nie da. Mamy jedno życie. Wymagające raz po raz naprawiania.

Nie da się zaprzeczyć faktom. A fakty są takie: Bóg po tym, jak zepsuliśmy Jego zamysł, nie wyrzucił świata i zamieszkującej go ludzkości do kosza. Wybrał opcję naprawiania. Bardzo kosztownego dla Niego samego naprawiania.

- Opowiem ci coś – przerwał ciszę ten bliżej okna.

- Po co? – wzruszył ramionami ten bliżej drzwi.

- Bo to fajna historia.

- Nie pytałem dlaczego. Pytałem po co? Po jaką cholerę chcesz mi wtłoczyć do głowy jakąś kolejną opowiastkę?!

- Nie krzycz.

- Przepraszam.

- Ludzie zawsze snuli opowieści. Myślałem, że je lubisz.

- Mam ich powyżej brwi. Gdziekolwiek się pojawię, gdziekolwiek przysiądę, w knajpie, w pociągu, w parku, na przystanku, w kościele – zaraz zjawia się ktoś, kto chce mi przedstawić jakąś opowieść. Opędzić się nie można.

- Opowieści, to właściwie jedyny przekaz, jakim dysponujemy.

- My?

- My, ludzie.

- Bzdura. Co wszystkich napadło z tym przekazem? Co to za jakaś choroba dziedziczona z pokolenia na pokolenie, że każdy uważa się za uprawnionego i zobowiązanego do dostarczania innym, całemu światu może nawet, jakiegoś przekazu. Nich mi ktoś wreszcie odpowie na pytanie, dlaczego i po co ludzie wciąż tworzą, piszą, malują, rzeźbią, komponują, robią zdjęcia, kręcą filmy? W nadziei, że powiedzą, przekażą coś nowego? Czy wszyscy oślepli i stracili rozum? Czy nie mają dostępu do internetu? Wystarczy tam zajrzeć, żeby się przekonać, że wszystko już zostało milion razy na różne sposoby powiedziane, namalowane, sfilmowane, opisane.

- Wszystko?

- A co, nie? Czym się różnią problemy opowiadane dzisiaj przez tak zwanych twórców i artystów, dziennikarzy i filmowców, od tych, które gnębiły ludzi tysiące lat temu? Te same pytania, te same odpowiedzi, tylko ozdobione innymi słowami albo esami floresami.

Ten przy oknie zaczął chodzić po pokoju.

- A jednak większość ludzi nadal chce opowieści. Jesteś wyjątkiem – powiedział.

- Nie, nie jestem wyjątkiem. Coś się zmieniło. Dzisiaj ludzie bardziej chcą opowiadać historie niż ich słuchać. Chcą mnóstwo treści wyrzucać z siebie, a znacznie mniej przyjmować. Ktoś nawet stwierdził, że dzisiaj wszyscy piszą, ale nikt nie czyta.

- To nieprawda. Ktoś jednak kupuje książki, chodzi do kina i teatru, odwiedza wystawy, chodzi na koncerty, a w najgorszym razie patrzy w telewizor albo do internetu. Przecież są nawet blogi, które czytają dziesiątki tysięcy ludzi.

Ten bliżej drzwi też wstał, ale nie ruszył się z miejsca, tylko tkwił ze szklaneczką w dłoni. Upił z namysłem, po czym powiedział:

- Jeśli już, to ludzi interesują tylko te historie, w których odnajdują siebie takimi, jakimi chcą się widzieć. Trochę tak, jakby patrzyli w lustro. Jeżeli lustro pokazuje im to, co chcą w nim ujrzeć, stoją przed nim godzinami. Ale jeśli obraz w lustrze nie spełnia ich oczekiwań, nie tylko odwracają się od niego, ale dla pewności rzucają w nie kamieniem, aby już nigdy nie musieć oglądać tego wstrętnego widoku, który tam się na nich czai.

- Pięknie powiedziane – pochwalił ten spod okna i znów usiadł. – To też była opowieść.

- Nie, to była diagnoza – obruszył się ten bliżej drzwi i zaczął spacerować wzdłuż ściany trzymając wciąż szklaneczkę.

- Lekarz, który stawia diagnozę, też właściwie opowiada pacjentowi historię. Jego historię. A co ciekawe, ta historia zwykle mówi też o przyszłości – odezwał się ten blisko okna ze swojego krzesła.

- Kolejna bzdura. Nie ma opowieści o przyszłości. Nie ma nawet opowieści o teraźniejszości. Są tylko wspomnienia. Są tylko historie z przeszłości. Nasz przekaz zawsze dotyczy tego, co było. To nasze tragiczne ograniczenie.

- Tragiczne?

- Oczywiście. Ono sprawia, że nie jesteśmy w stanie powiedzieć, przekazać, czegokolwiek nowego. Dlatego w kółko powtarzamy tę samą opowieść. Aż do obrzydzenia.

- Nie przyszło ci do głowy, że to niekoniecznie musi być wada opowieści?

- Ja się szybko nudzę. Łatwo mi się różne rzeczy przejadają. Nagle coś, co mi przez pięć miesięcy smakowało, wywołuje u mnie odruch wymiotny. Tak mam. Dotyczy to także historii, którymi nieustannie wszyscy usiłują mnie uraczyć. Nie chcę. Mam przesyt. Wybieram ciszę. Milczenie.

- A co właściwie robisz, gdy tak zanurzasz się w tej swojej upragnionej ciszy? Napawasz się pustką?

- Nie. Wykorzystuję skwapliwie to, że nikt mi nie przeszkadza. Wtedy nareszcie mogę sam sobie snuć tę jedyną, najpiękniejszą opowieść, jaka nie wiem skąd bierze się we mnie. Nie ma w niej zgranych schematów, wyświechtanych myśli, szablonowych postaci, rozdmuchanych do idiotycznych rozmiarów drobnych problemów. To opowieść o rzeczach naprawdę ważnych, wartych poświęcania im czasu i sił. Nie da się nią znudzić. Nie powoduje przesytu. Jest prosta, ale nie prostacka. Mądra, ale nie przemądrzała. Głęboka, ale nie można w niej utonąć… Nie ma drugiej takiej.

Wrócił na krzesło i ostrożnie, delikatnie odstawił szklaneczkę, w której wciąż w przyćmionym świetle połyskiwał płyn.

- Opowiesz mi kiedyś tę historię? – zapytał ten przy oknie prawie szeptem.

- Może… Kiedyś…

Mówiłem wam o tych sprawach w przypowieściach. Nadchodzi godzina, kiedy już nie będę wam mówił w przypowieściach, ale całkiem otwarcie oznajmię wam o Ojcu. W owym dniu będziecie prosić w imię moje, i nie mówię, że Ja będę musiał prosić Ojca za wami. Albowiem Ojciec sam was miłuje, bo wyście Mnie umiłowali i uwierzyli, że wyszedłem od Boga. Wyszedłem od Ojca i przyszedłem na świat; znowu opuszczam świat i idę do Ojca”. (J 16,23b-28)

Jezus powiedział: „Opuszczam świat i idę do Ojca”. Ale nie powiedział do swoich uczniów: „Opuszczam was”. Nie powiedział: „Zrobiłem co do Mnie należy, a teraz sobie sami radźcie”. Nie zostawił nas, którzy w Niego uwierzyliśmy, na pastwę wrogiego świata. Nie należy mylić czegoś, co po ludzku traktujemy jako rozstanie, z opuszczeniem. To chwilowa rozłąka, która prowadzi z absolutną pewnością do ponownego spotkania. Jezus przyjdzie powtórnie na końcu czasów.

Ale również w czasie rozłąki nie przestaje się o nas troszczyć. Nie wypadamy nie tylko ze sfery Jego zainteresowania, ale przede wszystkim ze sfery miłości Bożej. Jezus zapewnił: „O cokolwiek byście prosili Ojca, da wam w imię moje”. Powiedział: „Proście, a otrzymacie, aby radość wasza była pełna”. Zapowiadając rozłąkę, nie mówił o smutku. Mówił o radości, jaką niesie wysłuchanie naszych modlitw.

„Ojciec sam was miłuje, bo wyście Mnie umiłowali i uwierzyli, że wyszedłem od Boga” – powiedział Jezus. Jak się tu nie cieszyć. Czy może być lepszy powód do radości, niż świadomość, że się kocha i jest się kochanym?

Komentarz dla Radia eM

- Tylko bez pobożnych porównań, bo dam kopa.

- Au, co jest grane? Jakiś ksiądz cię skrzywdził na moralności czy co?

- A żebyś wiedział, że mnie skrzywdził. Na duszy. I na wierze.

- Rozgrzeszenia ci nie dał? Radia pewnego kazał słuchać? Albo od masonów wyzwał?

- Gorzej. Zabrał się za tłumaczenie ludziom, po co Jezus przyszedł na ziemię.

- Co w tym takiego złego? Ksiądz powinien wiedzieć takie rzeczy i innym o tym opowiadać.

- No to życzę ci, żebyś też usłyszał to kazanie. Nareszcie się dowiesz, że Chrystus przyszedł po to, aby zamienić twoje życie w pasmo niekończących się udręk.

- Moje?

- Każdego, a zwłaszcza tych, co w Niego uwierzą.

- Tak mówił?

- Tak to zrozumiałem. Katolik, któremu coś się udaje, a nie daj Boże, odniesie jakiś sukces w wymiarze doczesnym, jest wysoce podejrzany, ma pakt z diabłem i może się pożegnać z szansą na zbawienie. Jezus nawet na niego nie spojrzy, bo to menda i satanista.

- Co takiego?

- Do nieba idą tylko wiecznie prześladowane przez ten świat ofiary i ci, którzy do niczego w życiu nie doszli. Reszta wynocha.

- Tak powiedział ksiądz na kazaniu? Opowiadasz.

- Mówił jeszcze, że chrześcijanin nie ma prawa szukać radości i satysfakcji na tym świecie. A o szczęściu, choćby takim malutkim, zapomnij. Liczy się tylko nagroda w wieczności.

- Ty wiesz, że nie rozumiem twojej reakcji. O ile wiem, ostatnie tygodnie w twoim życiu nie były szczególnie udane. Z roboty mało nie wyleciałeś, bo się postawiłeś szefowi, dziecko ci z roweru spadło i rękę złamało, żona w bardzo trudnej ciąży…

- Też poszedłem szukać pocieszenia w kościele i takie coś usłyszałem! Nic, tylko się upić.

- Taaa… Tylko ci jeszcze kaca brakuje do tego pasma udręk…

Przyznam, że gdy rankiem po owej nocy, podczas której selekcjoner przedstawił szeroką kadrę naszych kopaczy na budzącą wiele emocji nie tylko sportowych imprezę, natknąłem się na wiadomość o wyborze piosenki zespołu „Jarzębina”, roześmiałem się na głos. Doszedłem do wniosku, że nareszcie społeczeństwo wykazało się poczuciem humoru i wpadłem w podziw dla narodu, w którym znalazło się aż tylu ludzi potrafiących nabrać dystansu do nadmuchiwanego niczym balon tematu mistrzostw starego kontynentu w bieganiu po trawie za opakowaną w skórę porcją powietrza.

Rychło jednak okazało się, że być może wysyłający sms-y nieźle się przy tym bawili, ale tak naprawdę, żartów z piosenką nie ma. Dyżurni komentatorzy medialni natychmiast zajęli skrajne stanowiska, wytwarzając niebezpiecznie wysokie napięcie pomiędzy hańbą narodową, a obdarzoną tym samym przymiotnikiem dumą. Kolejne publikacje związane z utworem skłaniają mnie do przypuszczeń, że już wkrótce zainteresują się nim Najwyższa Izba Kontroli, CBA, a może nawet Biuro Bezpieczeństwa Narodowego.

W ogólnym zamieszaniu udało się zagdakać nie tylko samą piosenkę, ale również obrzydzić życie grupie kobiet, które dotychczas ze śpiewania kantyczek piosenek czerpały radość i satysfakcję.

Gdy tak w rozmowie dzieliłem się swoimi refleksjami odnośnie „Koko Euro spoko”, jeden ze znajomych stwierdził autorytatywnie, że on się niczemu nie dziwi, bo zna casus polskiego wydania słynnej serii książek poradnikowych „For Dummies”.

Znawcy angielszczyzny twierdzą, że najwłaściwsze tłumaczenie tytułu serii brzmi swojsko i po prostu: „Dla głupich”. Tymczasem w naszym kraju, podobno jako jedynym na świecie, wydawca ze względów marketingowych zdecydował się na całkowitą zmianę sensu tytułu cyklu. Ale i tak trzeba było dokonywać korekty łagodzącej i jeszcze bardziej wypaczającej pierwotny zamysł anglojęzycznych inicjatorów serii, która ponoć liczy już 1700 tytułów.

W Polsce książki dla głupoli ukazywały się początkowo pod hasłem „Dla opornych”. Ale chyba nawet to było dla potencjalnych czytelników w naszym kraju zbyt trudne do przełknięcia, skoro obecnie seria nosi dumne zawołanie: „Dla bystrzaków”.

Jak można przeczytać na polskojęzycznej internetowej stronie całej serii: „Bystry daje radę”. Oj daje.

Tekst wygłoszony na antenie Radia eM

PS. Seria „For Dummies” dzieli się na kategorie tematyczne. Jest wśród nich kategoria poświęcona religii i rozwojowi duchowemu. Na oryginalnej (anglojęzycznej) stronie wydawcy jest w tej kategorii dwadzieścia pięć tytułów. Na polskiej stronie, tej „Dla bystrzaków”, kategoria jest uwzględniona. Nie ma w niej ani jednego tytułu…

W „Rzeczpospolitej” dzisiaj na ten temat dwa teksty. Jeden o. Józefa Augustyna. W wersji drukowanej bardzo mocno okrojony. W wersji zamieszczonej w Internecie głęboko analityczny, skupiający się przede wszystkim na społecznym odbiorze faktu odebrania sobie życia przez księdza. Trochę zawodu odczułem, znajdując na samym początku zastrzeżenie autora „Nie chcę snuć refleksji na temat psychicznej odporności księży czy też o ich przygotowaniu do kapłaństwa, ale jedynie napisać o tym, jak winniśmy przeżywać „skandal” samobójczej śmierci księdza i jaka lekcja płynie z tego tak dla świeckich, jak i duchownych”. Chętnie przeczytałbym równie staranną analizę psychicznej odporności duchownych, zwłaszcza w wykonaniu takiego autora, jak o. Augustyn.

Drugi to tekst o charakterze informacyjnym, napisany przez promującą właśnie w całym kraju swoją najnowszą książkę o siostrze Faustynie, Ewę K. Czaczkowską. Tekst mówi wyłącznie o jednej diecezji, już w leadzie stawiając tezę, że „W najbardziej religijnym regionie kraju, w diecezji tarnowskiej, kapłani najczęściej odbierają sobie życie”. Tekst można odczytać, jako jedno wielkie oskarżenie dotyczące zarządzania diecezją, formacji księży, ich relacji z przełożonymi, a nawet braku w diecezji ośrodka zajmującego się duchownymi w kryzysie.

Niejeden raz wypowiadałem się już w rozmaitych formach na temat tożsamości księdza w czasach współczesnych. Zwłaszcza księdza w Polsce. W kraju, w którym są dwa bardzo szerokie marginesy, jakie stanowią z jednej strony bardzo głęboko zakorzeniony klerykalizm, a z drugiej ostro się rozwijający i znajdujący nowy, odmienny od urzędowego, PRL-owskiego, kształt antyklerykalizm (którego jednym z wykwitów jest szokujący wielu wynik ostatnich wyborów parlamentarnych). Przestrzeń na „normalność” pomiędzy tymi dwoma skrajnościami w mojej ocenie jest niebezpiecznie mała, a skoro tak, to nie jest ona w stanie pomieścić wszystkich duchownych, którzy pragnęliby się w niej znaleźć. Nakręcanie nastrojów i radykalizacja poglądów (bo niekoniecznie postaw) powoduje, że to, co powinno być marginesem, nie tylko przestaje nim być, ale coraz bardziej się poszerza, obejmując swoim zasięgiem coraz  nowe ofiary.

Nie ma co udawać. Także wśród polskich księży coraz wyraźniej widać dwa obozy, budowane na zdecydowanie różnej wizji  nie tylko kapłaństwa, ale również (co nieuniknione) – Kościoła.

Istnienie coraz wyraźniejszych podziałów w gronie samych księży według mnie jest wynikiem wyjątkowo trudnych czasów, jakie nastały dla duchownych katolickich w Polsce po roku 1989. Dziś, dwadzieścia kilka lat po tamtym przełomie, w mojej ocenie nadchodzi czas fundamentalnych decyzji, dotyczących nie tylko roli i miejsca księdza w Kościele katolickim w Polsce oraz w społeczeństwie, ale również sięgających do fundamentalnej kwestii tożsamości kapłańskiej w rzeczywistości, która właśnie się kształtuje w naszym kraju.

W Polsce dokonują się właśnie bardzo ostre, krańcowe wręcz, zmiany świadomości ludzi ją zamieszkujących. Wstępujące pokolenie ukształtowało się w bardzo skomplikowanych, niestabilnych warunkach, a jego oczekiwania wobec życia są ogromne. Dotyczy to również tych, którzy zdecydowali się odpowiedzieć na głos powołania do szczególnej posługi w Kościele, który według swego przeświadczenia usłyszeli. Swoją wizję kapłaństwa budują oni jednak przede wszystkim patrząc na księży, którzy przygotowywali się do pełnienia posługi w zupełnie innych warunkach, w czasach, w których Kościół katolicki w Polsce podejmował cały szereg zadań zastępczych, bardzo mocno angażując w ich wypełnianie właśnie duchownych, a nie świeckich.

Uważam, że ogromne zmiany w sposobie życia i wypełniania misji, jakie w ciągu minionych dwóch dekad dotknęły polskich księży, nie są w Kościele, zarówno przez hierarchię, jak i przez świeckich (o różnym stopniu zaangażowania w życie wspólnoty) w wystarczającym stopniu dostrzegane i analizowane. Tymczasem wystarczy wskazać tylko radykalne zmiany, jakie wywołało w różnych sferach kapłańskiego życia przywrócenie katechezy do szkół, aby uświadomić sobie, że w praktyce mamy do czynienia z gwałtownym przemodelowaniem z jednej strony sposobu postrzegania sporej grupy ludzi (ksiądz w szkole jest dziś przede wszystkim jednym z wielu nauczycieli), a z drugiej strony kształtu ich codziennej egzystencji (chodzenie „do pracy” do szkoły wymusiło liczne zmiany, na przykład, w formach wspólnotowego życia tam, gdzie jest kilku księży).

W moim odczuciu w ciągu minionych dwudziestu lat nastąpiło znaczące rozluźnienie więzi, łączących polskich księży. Myślę, że mamy do czynienia z postępującą atomizacją tego „środowiska”. Równocześnie istniejące struktury i mechanizmy regulujące funkcjonowanie duchowieństwa katolickiego w Kościele w Polsce okazały się niewydolne i zabrakło ich „aktualizacji”.

Z informacji, jakie uzyskałem, wynika, że w opisanej w „Rzeczpospolitej” diecezji tarnowskiej temat samobójstw księży był poruszany publicznie i podejmowane były próby analizy. Podobno w sierpniu ubiegłego roku mówił na ten temat ówczesny biskup. Omawiając konkretne wydarzenia, o jednym z nich miał powiedzieć: „W tym przypadku nie zostały wykorzystane ani uruchomione kościelne struktury i mechanizmy. Zmarły nie zwracał się w swojej sprawie do dziekana, ani do ojca duchownego dekanatu; można więc zaryzykować stwierdzenie, że niejako urzędowe struktury pomocy kapłańskiej nie zafunkcjonowały. Z bólem trzeba stwierdzić, że nie zafunkcjonowały również relacje koleżeńsko-przyjacielskie; pewnie nie usłyszał rady: idź do biskupa, ani sam z takiej możliwości nie skorzystał. Wybrał najgorsze z możliwych rozwiązań. Odebrał sobie życie, nie unikając infamii i rzucając poważny cień na osoby duchowne, na parafię”. Ponoć mówił też o odpowiedzialności, jaką dźwigają na sobie ci, którzy pozwolili usiąść za kierownicą pijanemu księdzu i o bezradności specjalistów wobec duchownych dotkniętych depresją. Próbowałem znaleźć pełny tekst tego wystąpienia w Internecie. Nie znalazłem. Może szkoda, że go tam nie ma?

Zastanawiam się też, czy stan psychiczny polskich księży katolickich jest przedmiotem systematycznych badań w którejś z uczelni. Bezskutecznie usiłuję sobie przypomnieć, czy kiedykolwiek w programie plenarnych zebrań episkopatu widziałem ten temat. Z drugiej strony niebagatelną kwestią jest, moim zdaniem, podjęcie przemyślanych działań dotyczących kształtowania wizerunku współczesnego polskiego księdza katolickiego w przestrzeni publicznej. Są one szczególnie potrzebne w kontekście wspomnianego przeze mnie wyżej budowania kapłańskiej tożsamości na najbliższe dziesięciolecia, a może nawet na dłuższy okres czasu.

O. Augustyn nie wprost napisał w „Rzeczpospolitej”, że księża swoim sposobem prezentowania kapłaństwa i oraz „niejawnym”, by nie powiedzieć „maskowanym” sposobem życia przyczyniają się do fałszowania swojego wizerunku (użył sformułowania „przyczyniają się do idealizacji”). Myślę, że ma bardzo dużo racji. Wielu z nas, księży, ulega pokusie „odczłowieczenia” w oczach wiernych, nie protestujemy, gdy traktują nas z przesadną czcią, jak nadludzi, albo wręcz otaczają niesprawiedliwym uwielbieniem.

Utkwił mi w pamięci ponury żart pewnego mocno oddalonego od Kościoła człowieka, nieźle jednak obeznanego z Pismem świętym. Zapytał mnie, czy wiem, dlaczego w Dziejach Apostolskich tak szczegółowo jest opisana reakcja Pawła i Barnaby na próby uznania ich za wcielenie bogów. Gdy odpowiedziałem pytającym spojrzeniem, wyjaśnił mi z goryczą: „Bo to ostatni przypadek, gdy duchowny w Kościele odmówił traktowania go jak Boga”.

Ten, kto zgadza się na to, aby inni uważali go za lepszego niż jest, a nawet im w tym pomaga i ich w błędzie utwierdza, sam również jest w znacznym stopniu winien presji, pod która się rychło znajdzie. Presji, która go wcześniej czy później zniszczy. Jak robaka.

Człowiek się czuje w takiej sytuacji zagoniony do kąta. Całe jego dobre chęci, nie mówiąc o już o dobrych intencjach i takiej samej woli, idą w tak zwany luft, bo nawet nie w gwizdek. W głowie ma pustkę i zero pomysłu, co by tu zaradzić, żeby pomogło.

Im bardziej się stara, spina i szamocze, tym gorzej się dzieje, a efekty zabiegów okazują się coraz bardziej opłakane, by nie powiedzieć żałosne. Jedynym rozsądnym wyjściem wydaje się rezygnacja i wycofanie się z aktywności na tym jednym odcinku.

No i właśnie to z przyczyn niezależnych jest niemożliwe…

Zohydzanie człowieka nie jest u nas wyłączną domeną znaczącej części polityków i publicystów. To coraz częściej narodowy sport, podejmowana z nudów rozrywka w miejscach pracy, w grupach interesów, w środowiskach, społecznościach, wspólnotach. Tak, we wspólnotach wiary również.

Szczególne zaniepokojenie budzi fakt, że zohydzania innych podejmują się często ludzie młodzi, którzy poza satysfakcją ze zniszczenia komuś wizerunku, opinii, a niejednokrotnie i życia, nie odnoszą z tego rodzaju działań żadnej korzyści. Jednak poczucie pozornej władzy, jakie im wtedy towarzyszy, okazuje się wystarczająco silną motywacją. Czują wtedy, że mają moc. Co prawda nie sprawczą, tylko dokładnie odwrotną, ale jednak moc. Liczy się adrenalina.

Zjawisko, według moich spostrzeżeń, zaczyna nabierać takich rozmiarów, że być może już wkrótce trendy będą specjalne kursy zohydzania innych, przeprawiania im gęby, mieszania z błotem i nie tylko, niszczenia i unicestwiania w przestrzeni publicznej oraz prywatnej. Być może powstaną (a może już są, tylko zakamuflowane w szarej strefie?) firmy, przygotowujące całe strategie i oferujące po przystępnych cenach scenariusze, według których, punkt po punkcie, będzie można w wyznaczonym czasie, z gwarancją skuteczności, zohydzić szefa, koleżankę z pracy, członka rady miejskiej, właściciela sklepu lub baru, księdza albo któregoś z parafian, sąsiada względnie nielubianego członka rodziny.

W umiejętność gdzieniegdzie już wdrażane są dzieci, które potem w szkołach i poza nimi dają dowody, że niszczenie innych nie jest im obce. Nie tylko rówieśników. Także nauczycieli.

A jak najprościej stać się obiektem kampanii zohydzania? Odmówić udziału w zohydzaniu innych.